Συχνά συμβαίνει ότι σε κάποια φάση τα παιδιά χάνουν τη διάθεση για μάθηση, αποφεύγουν τα καθήκοντα και, αντί για περιέργεια, στο πρόσωπό τους εγκαθίσταται απογοήτευση ή αδιαφορία. Γιατί συμβαίνει αυτό; Και τι μπορεί να κάνει ο γονιός, όταν θέλει να υποστηρίξει το παιδί στην αυτονομία του και την υπευθυνότητα απέναντι στο σχολείο;
Οι απαντήσεις δεν είναι απλές – το κίνητρο του παιδιού για μάθηση είναι μια σύνθετη διαδικασία που επηρεάζεται από τον εσωτερικό κόσμο του παιδιού, το οικογενειακό περιβάλλον και τις συνθήκες του σχολείου.
1. Κατανόηση της παιδικής παρακίνησης
Η παρακίνηση δηλώνει τη δύναμη που μας οδηγεί σε μια πράξη, μας δίνει όρεξη και ενέργεια να ξεπεράσουμε εμπόδια, να πετύχουμε στόχους, να μάθουμε νέα πράγματα. Στα παιδιά, η παρακίνηση για μάθηση είναι καθοριστικό στοιχείο της υγιούς ανάπτυξης. Χωρίς παρακίνηση, το παιδί μαθαίνει μόνο «επειδή πρέπει», κάτι που οδηγεί σε βραχυπρόθεσμες γνώσεις, αποστροφή προς το σχολείο και απώλεια χαράς.
Οι επιστήμονες διακρίνουν ανάμεσα στην εσωτερική παρακίνηση (το παιδί θέλει από μόνο του να γνωρίσει κάτι, κάτι το ενδιαφέρει) και την εξωτερική παρακίνηση (συμπεριφέρεται με συγκεκριμένο τρόπο λόγω ανταμοιβής, τιμωρίας ή πίεσης από το περιβάλλον). Για τη μακροπρόθεσμη ανάπτυξη το πιο κρίσιμο είναι να υποστηρίζουμε την εσωτερική παρακίνηση. Στα παιδιά όμως οι δύο τύποι συχνά αλληλεπικαλύπτονται.
Η ανάπτυξη του παιδιού επηρεάζει καθοριστικά το πώς αντιλαμβάνεται την παρακίνηση σε διαφορετικές φάσεις. Τα νήπια και τα προσχολικά παιδιά έχουν φυσική επιθυμία να εξερευνούν τον κόσμο – όλα γύρω τους είναι νέα και συναρπαστικά. Όταν το παιδί αρχίζει να πηγαίνει σχολείο, η παρακίνηση μπορεί να αλλάξει: εμφανίζεται πίεση για επίδοση, συγκρίσεις με συμμαθητές ή απογοήτευση από αποτυχίες.
Γιατί λοιπόν κάποια παιδιά πηγαίνουν στο σχολείο με χαρά και άλλα όχι; Συχνά καθοριστικό ρόλο παίζει η εσωτερική τους παρακίνηση. Κατά πόσο έχουν τη δυνατότητα να συμμετέχουν αυτόνομα σε διάφορα παιχνίδια, να επιλέγουν υλικά ή να αποφασίζουν πότε και ποια εργασία για το σπίτι θα κάνουν. Η παρακίνηση δεν είναι έμφυτο χαρακτηριστικό – είναι δεξιότητα που μπορεί να καλλιεργηθεί.
Η εσωτερική παρακίνηση σημαίνει ότι το παιδί κάνει κάτι επειδή το θεωρεί ουσιαστικό ή διασκεδαστικό. Μπορεί να είναι η χαρά της ανακάλυψης, η περηφάνια για την κατάκτηση μιας νέας δεξιότητας, το ενδιαφέρον για ένα συγκεκριμένο θέμα ή η περιέργεια. Η εξωτερική παρακίνηση είναι η διαδικασία κατά την οποία το παιδί εκτελεί καθήκοντα λόγω ανταμοιβής (έπαινος, γλυκό, νέο παιχνίδι) ή από φόβο τιμωρίας (φωνές, απαγόρευση τηλεόρασης, κακός βαθμός).
Πρέπει να θυμόμαστε ότι η εξωτερική παρακίνηση από μόνη της δεν είναι επιζήμια – σε ορισμένο στάδιο ανάπτυξης είναι απαραίτητη για το παιδί και συνήθως λειτουργεί ως μεταβατική γέφυρα προς την οικοδόμηση εσωτερικής παρακίνησης. Ωστόσο, οι γονείς συχνά μένουν υπερβολικά πολύ στην εξωτερική παρακίνηση και το παιδί συχνά δεν φτάνει ποτέ στην εσωτερική.
Με την ηλικία αυξάνεται η σημασία της ομάδας συνομηλίκων – συμμαθητές και φίλοι επηρεάζουν τη στάση του παιδιού απέναντι στο σχολείο. Η εφηβεία είναι περίοδος όπου την παρακίνηση επηρεάζουν έντονα τα συναισθήματα και η αντίσταση στις αυθεντίες.
Οι διαφορές στην παρακίνηση δεν πηγάζουν μόνο από τον χαρακτήρα, αλλά και από το περιβάλλον στο οποίο μεγαλώνει το παιδί. Τα παιδιά που βιώνουν εμπιστοσύνη και ασφάλεια στο σπίτι διατηρούν τη διάθεση για μάθηση για περισσότερο. Αντίθετα, η συνεχής πίεση, οι συγκρίσεις ή οι ακατάλληλες μομφές καταπνίγουν το ενδιαφέρον τους.
Για τους γονείς αυτό σημαίνει κυρίως ευθύνη: να δημιουργήσουν μια ατμόσφαιρα όπου το παιδί δεν φοβάται να κάνει λάθη.
2. Πώς να παρακινήσετε το παιδί στο σπίτι
Τα παιδιά μαθαίνουν κυρίως με μίμηση. Αν οι γονείς εκφράζουν περιέργεια, χαίρονται με τα καινούργια πράγματα και μπορούν να ενθουσιαστούν με κάτι, αυτή η «όρεξη για μάθηση» μεταδίδεται και στο παιδί. Ακόμη και η στάση απέναντι στο σχολείο και τη μάθηση διαμορφώνεται κυρίως στο σπίτι. Δεν χρειάζεται να είστε τέλειοι ή να τα ξέρετε όλα. Σημαντικό είναι να δείχνετε ενδιαφέρον, να μη φοβάστε να κάνετε λάθη μπροστά στο παιδί και να δείχνετε ότι η μάθηση δεν είναι μόνο «αναγκαίο κακό», αλλά μπορεί να είναι πηγή χαράς και ικανοποίησης. Διαβάστε μαζί, συζητήστε ερωτήματα που σας έρχονται στο μυαλό, δείτε ντοκιμαντέρ ή λύστε γρίφους.
Υποστηρίξτε το παιδί με ένα κατάλληλο περιβάλλον όπου μπορεί να συγκεντρώνεται. Ένα γραφείο με αρκετό φως, ποιοτικό κρεβάτι και χώρος για παιχνίδι είναι σημαντικά για τα παιδιά. Εξίσου σημαντικός είναι και ο χρόνος και ο χώρος για ήσυχη συγκέντρωση.
Η ενίσχυση της αυτονομίας είναι από τις σημαντικότερες πτυχές της παρακίνησης. Ανάλογα με την ηλικία, το παιδί θα πρέπει να έχει την ευκαιρία να προγραμματίζει μόνο του μέρος των υποχρεώσεών του, να οργανώνει τη δουλειά, να χωρίζει μια μεγαλύτερη εργασία σε μικρότερα βήματα κ.ά.
Ο γονιός καλό είναι να βοηθά περισσότερο με ερωτήσεις παρά με συμβουλές: «Πώς θα ήθελες να το κάνεις;» ή «Τι σου πηγαίνει καλά σε αυτό; Τι θα άλλαζες;».
3. Κατάλληλα βοηθήματα και δραστηριότητες για την ενίσχυση της παρακίνησης
Διάφορες δραστηριότητες ή διδακτικά παιχνίδια βοηθούν το παιδί να εξασκεί και να αναπτύσσει διαφορετικές δεξιότητες – είτε πρόκειται για λογική, λεπτή κινητικότητα, γλώσσα, μαθηματικά ή φαντασία – με φυσικό, μη πιεστικό τρόπο. Ένα σωστά επιλεγμένο βοήθημα ή δραστηριότητα μπορεί να αποτελέσει κυριολεκτικά γέφυρα ανάμεσα στο παιχνίδι και τη μάθηση.
Ιδανικές δραστηριότητες είναι, για παράδειγμα:
- Κατασκευή μοντέλων, παζλ ή τρισδιάστατων κατασκευών
- Μαγείρεμα ή ψήσιμο
- Κηπουρική (παρατήρηση της ανάπτυξης, μέτρημα σπόρων, καταγραφή σε ημερολόγιο)
- Παιχνίδι ρόλων: μαγαζάκι, ταχυδρομείο, γιατρός (επικοινωνία, επίλυση προβλημάτων, μαθηματικά)
- Πειράματα με νερό, «επιστημονικά» πειράματα και απλή φυσική στο σπίτι
- Διάφορα επιτραπέζια παιχνίδια με έμφαση στο λεξιλόγιο, τη λογική ή την παρατηρητικότητα
- Εκδρομές στη φύση με παρατήρηση ή συλλογή διαφόρων αντικειμένων (πετραδάκια, κάστανα κ.λπ.)
Η τεχνολογία ανήκει στον κόσμο των παιδιών σήμερα όσο και τα βιβλία και τα παιχνίδια κατασκευών. Με την επιλογή ποιοτικών εφαρμογών, ψηφιακών παιχνιδιών ή διαδικτυακών μαθημάτων μπορείτε να προσεγγίσετε ακόμη και πιο σύνθετα θέματα με διασκεδαστικό τρόπο. Δημοφιλείς εφαρμογές είναι το Duolingo (γλώσσες), το Khan Academy (μαθηματικά, φυσικές επιστήμες), το Scratch και το Code.org (βασικές αρχές του προγραμματισμού), ή διάφορα λογικά παιχνίδια για τάμπλετ. Τα ψηφιακά διδακτικά βοηθήματα όμως δεν πρέπει να αποτελούν υποκατάστατο της βιωματικής μάθησης, αλλά μια κατάλληλη εναλλαγή.
4. Ρουτίνα, οργάνωση χρόνου και παρακίνηση
Τα παιδιά που έχουν σταθερότητα στις υποχρεώσεις τους μπορούν να συγκεντρώνονται και να ξεκουράζονται καλύτερα. Η οργάνωση στη μελέτη βοηθά επίσης στη μείωση του άγχους – το παιδί ξέρει πότε θα κάνει τις εργασίες, πότε έχει χρόνο για παιχνίδι και πότε μπορεί να ξεκουραστεί ή να παίξει. Η συστηματικότητα είναι πρόληψη της αναβλητικότητας και του αγχωτικού «όλα την τελευταία στιγμή».
Συνιστούμε να ορίζετε απογευματινά μπλοκ για μελέτη, μετά τα οποία συνήθως ακολουθεί χρόνος για παιχνίδι και κίνηση. Τα μεγαλύτερα παιδιά καλό είναι να κρατούν δικό τους ημερολόγιο ή πρόγραμμα.
5. Διαχείριση των λαθών
Ο φόβος της αποτυχίας συχνά πηγάζει από εμπειρίες στο σπίτι, όπου δίνεται υπερβολική έμφαση στην επίδοση και στο αλάνθαστο αποτέλεσμα. Στην πράξη αυτό σημαίνει: ποτέ μην υποτιμάτε το παιδί για μια μεμονωμένη αποτυχία. Εξηγήστε ότι ούτε οι ενήλικες μαθαίνουν τα πράγματα με την πρώτη.
Μετατρέψτε το λάθος από ταμπού σε καθημερινό θέμα. Βοηθήστε το παιδί να αναλύει τα λάθη. Ρωτήστε: «Τι θα δοκίμαζες διαφορετικά την επόμενη φορά;». Στόχος δεν είναι ο τελειομανισμός, αλλά η ικανότητα να μην τα παρατά και να προχωρά με το κεφάλι ψηλά.
6. Συνηθισμένα λάθη των γονέων και πώς να τα αποφύγετε
Ένα από τα πιο συχνά λάθη είναι η ακατάλληλη πίεση – υψηλές προσδοκίες, συνεχείς συγκρίσεις ή πίεση για αλάνθαστη απόδοση συνήθως αποθαρρύνουν, προκαλούν άγχος και αντίδραση. Το παιδί δεν είναι μικρός ενήλικας – ο ρυθμός και ο τρόπος μάθησής του δεν συμβαδίζουν πάντα με τις δικές μας προσδοκίες. Θυμηθείτε: η αναγνώριση έρχεται για την πρόοδο, όχι για το τέλειο αποτέλεσμα. Προσπαθήστε να μη χρησιμοποιείτε απειλές και να μην επιβάλλετε άσκοπες τιμωρίες για κακούς βαθμούς ή πιο αργό ρυθμό.
Μη φορτώνετε υπερβολικά το παιδί. Πάρα πολλά τμήματα/δραστηριότητες, εργασίες για το σπίτι ή μη ρεαλιστικές προσδοκίες μπορούν να είναι εξαντλητικές για το παιδί. Μέρος της παρακίνησης είναι λοιπόν να μάθουμε τα παιδιά να ξεκουράζονται σωστά, να προγραμματίζουν χρόνο όχι μόνο για υποχρεώσεις αλλά και για παιχνίδι και άθληση.
Μην προσπαθείτε να είστε τέλειοι. Αναζητήστε μαζί με το παιδί νέους δρόμους, γιορτάστε μαζί τις επιτυχίες και μη φοβάστε τα λάθη.