Ήδη στην κοιλιά, το μωρό ακούει και ανταποκρίνεται στις ανθρώπινες φωνές και στους ήχους. Από τη γέννηση, επικοινωνεί με το κλάμα, το μουρμουρητό και άλλους ήχους. Οι πρώτοι μήνες της ζωής είναι κρίσιμοι, καθώς θέτουν τα θεμέλια για τη μετέπειτα ικανότητα επικοινωνίας και λεκτικής έκφρασης.
Πολλοί γονείς αναρωτιούνται πώς μπορούν να υποστηρίξουν αποτελεσματικά την ανάπτυξη της ομιλίας ακριβώς όταν το μικρό μωρό δεν εκφράζεται ακόμη με λέξεις. Η έγκαιρη διέγερση και η σωστά επιλεγμένη αλληλεπίδραση είναι ο δρόμος ώστε οι γλωσσικές ικανότητες του παιδιού να αναπτύσσονται με τον βέλτιστο τρόπο.
Τι είναι καλό να γνωρίζετε
Για να υποστηρίξουμε με επιτυχία την ανάπτυξη της ομιλίας του παιδιού, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε καλά τα επιμέρους στάδια ανάπτυξης. Ήδη κατά τον πρώτο μήνα το παιδί μπορεί να καταγράφει την ανθρώπινη φωνή και να ανταποκρίνεται σε αυτήν με εκφράσεις ή κινήσεις. Από τον δεύτερο έως τον τρίτο μήνα εμφανίζεται το γνωστό μουρμουρητό ή οι «φωνούλες», που σηματοδοτούν τις πρώτες λεκτικές προσπάθειες του παιδιού να επικοινωνήσει. Σε αυτή την περίοδο το παιδί «παίζει» με τους ήχους και την έντασή τους.
Στην ηλικία περίπου 3–6 μηνών το παιδί αρχίζει να εξοικειώνεται πολύ ενεργά με τη φωνή του. Έντονα «προπονεί» την παραγωγή σύντομων συλλαβικών ήχων όπως «μπα μπα», «μα μα» κ.ά. Στα μέσα του πρώτου έτους ήδη αφουγκράζεται την ομιλία των γονιών και μαθαίνει να διακρίνει τις διαφορετικές μελωδίες των φωνών και την επιτονιστική τους καμπύλη. Σε αυτούς τους μήνες μαθαίνει να κατανοεί τις ιδιαιτερότητες της μητρικής γλώσσας.
Μεταξύ 6–9 μηνών έρχεται η επανάληψη απλών ήχων και συλλαβών που ακούει το παιδί. Η περίοδος 9–12 μηνών σηματοδοτεί τις πρώτες πραγματικές απόπειρες για λέξεις. Συνήθως εμφανίζονται λέξεις απλές, καθαρές και οικείες στο παιδί («μαμά», «μπαμπάς», «γιαγιά»). Σχετίζονται κυρίως με ανθρώπους, αντικείμενα ή καταστάσεις της καθημερινής ζωής.
Το ηλικιακό εύρος για τις πρώτες παιδικές λέξεις είναι πολύ μεγάλο. Κάποια παιδιά καταφέρνουν την πρώτη λεξούλα ήδη στους εννέα μήνες, άλλα ίσως προς το τέλος του δεύτερου έτους ή και αργότερα. Πιο σημαντική από την ακριβή στιγμή των πρώτων λέξεων είναι η σταδιακή απόκτηση πρόσθετων δεξιοτήτων και η ενεργή επικοινωνία του παιδιού σε όλες τις μορφές – κινήσεις, χειρονομίες, ήχοι.
Πώς να υποστηρίξετε την ανάπτυξη της ομιλίας;
Ήδη από τις πρώτες ημέρες μετά τη γέννηση είναι ωφέλιμο να μιλάτε στο μωρό τακτικά. Με έναν τρυφερό τόνο και πιο αργό ρυθμό ομιλίας δίνετε στο παιδί την ευκαιρία να ακούει την τονικότητα της ομιλίας. Το μωρό βοηθιέται όταν σχολιάζετε τις καθημερινές δραστηριότητες που κάνετε μαζί του στη διάρκεια της ημέρας, επειδή έτσι εξασκείται η ομιλία.
Η ενεργητική ακρόαση ανήκει στις πολύ σημαντικές τεχνικές, ώστε το παιδί να βιώνει την επικοινωνία μαζί σας ως αμφίδρομη δραστηριότητα. Να είστε υπομονετικοί, παρακολουθείτε προσεκτικά το παιδί, ανταποκριθείτε στα φωνητικά του σήματα, μιμηθείτε τα μουρμουρητά και τους ήχους του. Έτσι τα παιδιά λαμβάνουν ανατροφοδότηση, καλλιεργούν το ενδιαφέρον τους για την επικοινωνία και σταδιακά προσπαθούν να σας μιμηθούν.
Μεγάλο κίνητρο για την ανάπτυξη της ομιλίας είναι οι αλληλεπιδράσεις και οι διάλογοι που κάνετε με το παιδί. Να θέτετε τακτικά στο παιδί απλές ερωτήσεις, για παράδειγμα «Πού είναι η μπάλα;», και στη συνέχεια δείξτε του ή πείτε εσείς την απάντηση. Εντάξτε χειρονομίες, βλεμματική επαφή, μιμική και απλές προτάσεις, που το παιδί αντιλαμβάνεται εύκολα.
Είτε το παιδί σας μιλά ήδη είτε, αντίθετα, περιμένετε ακόμη τις πρώτες λεξούλες, μην ανησυχείτε. Τα παιδιά μαθαίνουν κάθε μέρα και προχωρούν στην ανάπτυξή τους με τον δικό τους ρυθμό. Σημαντικότερη είναι πάνω απ’ όλα η δική σας στήριξη, η υπομονή και ένα φυσικά διεγερτικό περιβάλλον. Προσπαθήστε να δημιουργείτε αρκετές ευκαιρίες για ενεργό λόγο και παιχνίδι. Αν παρ’ όλα αυτά έχετε αμφιβολίες, ο παιδίατρος ή ο λογοθεραπευτής θα σας βοηθήσουν να εντοπίσετε τυχόν πιθανά προβλήματα.